Rusya-İngiltere tarihi düşmanlık refleksleri: The Great Game 2 sürümde

Londra ile Moskova arasındaki sıcak gerilim, İngiliz yapımı silah ve insansız hava araçlarının Ukrayna tarafından Rus topraklarındaki hedeflere karşı kullanılmasından ötürü tırmandı. Fakat iki ülke arasındaki küresel mücadele yeni olmamakla birlikte, farklı dönemlerde siyasi ve bölgesel çıkarların çakışması nedeniyle yüzyıllardır devam ediyor. Rusya ile İngiltere arasındaki gerilim, Çarlık döneminden itibaren küresel bir jeopolitik mücadeleye dönüşmüş ve tarihe "Büyük Oyun" (The Great Game) olarak geçmiştir. 19. yüzyılda zirveye ulaşan bazen gizli ve bazen açık savaş, temelde iki devasa imparatorluğun Asya'daki etki alanlarını genişletme ve koruma refleksinden doğmuştur.

Detaya girmeden hemen şunu da belirtmek isterim: Günümüzde yaşanan İngiltere ile Rusya arasındaki geriliminin doğrudan ve topyekûn bir savaşa dönüşmesi ihtimaline pek katılmıyorum. Ancak iki ülke arasındaki ilişkilerin tarihin en düşük ve en tehlikeli seviyesine ulaşmış olması gerçek bir durum. Mevcut krizin doğrudan askeri/cephe savaşı yerine "hibrit savaş" (siber saldırılar, sabotajlar ve vekalet savaşları) formatında ilerliyeceği kanaatindeyim.

Rusya-İngiltere düşmanlık refleksleri hortladı

Şubat 2022’de Rusya-Ukrayna savaşı başlamadan öncesinde ve sonrasında Londra’nın takındığı tavır, Rusya-İngiltere arasındaki tarihi düşmanlık hislerini pekiştirdi. Son iki ayda ise İngiliz şirketlerinin ürettiği insansız hava araçlarının Ukrayna tarafından ilk kez Rusya'nın iç bölgelerinde kullanıldığı haberleri tansiyonu artırdı. Bununla birlikte İngiltere'nin, Ukrayna'nın Storm Shadow uzun menzilli seyir füzelerini kendi üretebilmesi için gizli teknoloji transferine ve erişimine izin vereceğini açıklaması Moskova'nın tepkisini çekti. İngiltere Başbakanı Andy Burnham'ın Kiev ziyareti sırasında Ukrayna'ya desteğini yinelemesi ve Rusya'ya yönelik sert söylemleri gerilimi siyasi boyuta taşıdı. 

Rusya Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Maria Zaharova, Londra yönetiminin "ateşle oynadığını" belirterek, İngiliz silahlarının Rus topraklarına saldırılarda kullanılması durumunda Ukrayna'daki ve diğer bölgelerdeki İngiliz askeri tesisleri ile teçhizatının hedef alınabileceği uyarısında bulundu. Moskova ayrıca Londra'nın eylemlerinin ağır bir bedeli olacağını kaydetti. Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, daha önce yaptığı bir açıklamada, Moskova'nın İngiliz füze güçlerinin Rusya'ya yönelik saldırılara doğrudan katılımını savaşın parçası olarak değerlendirebileceği uyarısında bulundu. Rusya Devlet Duması Savunma Komitesi Birinci Başkan Yardımcısı Aleksey Zhuravlev, Rusya'nın yeni nesil balistik füzesi "Oreshnik" ile Avrupa'daki insansız hava aracı üretim tesislerinin vurulması gerektiğini savundu. Bütün bunların üzerine İngiltere Savunma Bakanlığı, Rusya'nın tehditlerine boyun eğmeyeceklerini ve Ukrayna'nın kendini savunması için gerekli ekipmanı sağlamaya kararlı olduklarını açıkladı.

Doğrudan bir savaş olur mu?

Her şeye rağmen Ağustos ayındaki iki ülke arasında yaşanan karşılıklı sertleşmelerin sıcak çatışmaya dönüşeceği ihtimalini görmüyorum. İngiltere, bir NATO üyesi ve nükleer güce sahip bir devlet. Rusya'nın Birleşik Krallık topraklarına veya resmi askeri varlıklarına yapacağı doğrudan bir konvansiyonel saldırı, ittifakın meşhur beşinci maddesini devreye sokacaktır. Böyle bir durumda ise Üçüncü Dünya Savaşı'nı başlatma riski ortaya çıkar. Rusya bu riskin farkında ve bunun üzerine gideceğini zannetmiyorum.

Bundan dolayı, Rusya'nın misilleme stratejisi doğrudan füze fırlatmak yerine, İngiliz altyapılarına yönelik yıkıcı siber saldırılar, savunma sanayisi fabrikalarında kaynağı gizlenmiş sabotaj faaliyetleri ve dezenformasyon kampanyaları şeklinde olacaktır. Ayrıca, Kremlin karar alıcıları Londra’nın böylesi bir çatışma durumunda ABD’nin bütün altyapısı ile Birleşik Krallık yanında olacağının farkında. Yani karşılıklı sert retorik ve tehditler halkta ciddi bir savaş endişesi oluştursa da, iki nükleer gücün karşı karşıya gelmesinin sebep olacağı yıkım nedeniyle gerilim kontrollü bir tırmanış ve perde arkası gölge savaşları şeklinde kalmaya devam edecektir.

Tarihin derinliklerinden gelen rekabet!

Rus-İngiliz tarihi geriliminin temel nedenleri ve dönüm noktaları iki yüzyıllık geçmişe dayanır. Aslında Büyük Britanya Kralı V. George ve Rusya Çarı II. Nikolay, 20. yüzyılın başında dünya siyasetine yön veren, birbirlerine ikiz kadar benzeyen öz kuzenlerdi. Ancak bu iki hükümdarın derin kişisel dostluğu, Britanya İmparatorluğu ile Çarlık Rusyası arasındaki yüzyıllık jeopolitik gerilimi ve nihayetinde Çar'ın trajik sonunu engelleyemedi. Avrupa monarşilerinin zirvesindeki bu iki liderin ilişkisi ve ülkeleri arasındaki tarihi gerilim, kişisel bağların devlet çıkarları karşısında nasıl eridiğinin en çarpıcı örneğidir. 

Britanya İmparatorluğu, sömürgelerinde "en parlak elması" olarak gördüğü Hindistan'ı elinde tutmak istiyordu. O dönemde Rus İmparatorluğu'nun Orta Asya'da güneye doğru genişlemesini, Hindistan'a yönelik doğrudan bir tehdit olarak algıladı. Çünkü Çarlık Rusyası, hem ekonomik hem de askeri açıdan açık denizlere ve sıcak sulara (Akdeniz, Basra Körfezi ve Hint Okyanusu) erişim sağlamak amacıyla Orta Asya hanlıklarını tek tek topraklarına katıyordu. Her iki güç de doğrudan karşı karşıya gelmemek için Afganistan, İran (Pers İmparatorluğu) ve Tibet gibi bölgeleri kendi kontrolünde birer "tampon bölge" haline getirmeye çalıştı. Britanya, Rusya'nın sıcak denizlere inmesini ve Osmanlı topraklarını ele geçirerek Hindistan ticaret yolunu tehdit etmesini engellemek için her zaman Osmanlı İmparatorluğu'nun toprak bütünlüğünü savundu.

İngilizler, Afgan emirlerinin Rusya ile yakınlaşmasını önlemek ve Hindistan sınırını güvenceye almak için Afganistan'ı işgal etti. Bu durum I. ve II. Anglo-Afgan Savaşları'na yol açtı. Rusya; Taşkent, Semerkant, Buhara ve Merv gibi stratejik bölgeleri ele geçirerek İngiliz Hindistanı'nın sınırına dayandı. Bu durum Londra'da büyük bir paniğe ve savaş korkusuna (istila endişesi) sebep oldu. “Büyük Oyun" genellikle casusluk, haritacılık ve diplomatik manevralarla geçse de, iki imparatorluk Kırım Savaşı'nda doğrudan karşı karşıya geldi. İngiltere, Rusya'nın Osmanlı İmparatorluğu'nu yıkarak Akdeniz'e inmesini engellemek için Osmanlı'nın yanında savaşa girdi.

Anlaşmakta mümkün: Anglo-Rus Konvansiyonu

Yüzyıllık gerilim, 1907 yılında imzalanan Anglo-Rus Konvansiyonu ile resmi olarak yatıştı. Bu anlaşmayla İran, Afganistan ve Tibet üzerindeki nüfuz alanları paylaşıldı. İki eski düşmanı bir araya getiren şey, Avrupa'da hızla büyüyen ve her iki imparatorluğu da tehdit eden İmparatorluk Almanya'sı oldu. Rusya ve İngiltere, I. Dünya Savaşı'nda Almanya'ya karşı aynı safta (İtilaf Devletleri) yer aldı. Çarlık dönemindeki bu jeopolitik rekabet, 1917 Bolşevik Devrimi ile Çarlığın yıkılmasının ardından şekil değiştirmiş, Soğuk Savaş döneminde SSCB-Batı bloklaşmasına evrilmiş ve modern dönemde de iki ülke arasındaki kronik güvensizliğin tarihsel temelini oluşturmuştur.

Sonuç olarak, Rusya-İngiltere gerilimi, cephede yüz yüze gelinecek bir Üçüncü Dünya Savaşı ile değil; ekonomik yaptırımların derinleştiği, siber alanda büyük mücadelenin yaşandığı ve İngiltere topraklarında resmi olarak üstlenilmeyen lojistik sabotajların arttığı uzun vadeli bir "Yeni Soğuk Savaş" modeline geçecektir. Rusya'nın NATO üyesi ve nükleer bir güç olan İngiltere’ye doğrudan resmi bir askeri saldırı düzenlemesi, NATO'nun 5. Maddesini tetikleme riski taşıdığı için pek olası değil. Bunun yanında Rusya'nın "Gölge Filosu" ticari gemileri ve askeri unsurları üzerinden Manş Denizi ve Kuzey Denizi'ndeki İngiliz hava üsleri üzerinde drone gönderme, deniz altı fiber optik hatlarını riske atma gibi hamleleri olabilir. Gözüken o ki, iki ülke arasındaki köprüler neredeyse yıkılmış durumda. Rusya’nın Londra Büyükelçisi Andrey Kelin'in görev süresinin bitiminden sonra Kremlin yeni bir atama yapmadı ve ilişkilerin "tarihin en düşük seviyesinde" olduğunu ilan etti. Bu nedenle yakın zamanda diplomatik kanallardan bir yumuşama sinyali çıkma ihtimali çok zayıf.