Homeros’un Gölgesinde: Bizim Destanlarımız Neden Beyazperdeye Yansımıyor?

Christopher Nolan’ın The Odyssey filmi, Homeros’un üzerinden yaklaşık üç bin yıl geçmesine rağmen neden hâlâ büyük bir anlatı kaynağı olduğunu yeniden hatırlattı bize. Antik çağda anlatılan bir hikâye; yüzyıllar boyunca yeniden yazılıyor, şiirden romana, tiyatrodan sinemaya taşınıyor ve bugün dünyanın en büyük yönetmenlerinden birinin elinde yeniden hayat buluyor. Sanat dünyasının ilgi odağı oluyor.

Burada asıl mesele Homeros’un ne kadar büyük bir şair olduğu değil.

Asıl mesele şu:

Bir medeniyet, kendi geçmişini neden her çağda yeniden anlatma ihtiyacı hisseder?

Ve hemen ardından daha büyük bir soru geliyor:

Biz neden kendi global medeniyet hikâyelerimizi aynı ısrarla yeniden anlatamıyoruz?

Bizim sorunumuz destansızlık değil

Çünkü bizim tarih ve medeniyet hafızamız tek bir şairin, tek bir destanın veya tek bir kitabın içine sığmıyor.

Dede Korkut var. Manas var. Şehnâme var. Battalnâme ve Danişmendnâme gibi destan ve menkıbe gelenekleri var. Aşıkpaşazade ve Neşrî gibi Osmanlı tarihçileri; Taberî, Mesudî ve İbnü’l-Esîr gibi İslam tarihçiliğinin büyük isimleri; Kâtib Çelebi ve Naîmâ gibi Osmanlı tarih düşüncesinin önemli temsilcileri var. Ve bütün bunların üzerinde, tarihin yalnızca “ne oldu?” sorusuna değil, “insan ve toplum neden böyle oldu?” sorusuna da cevap arayan İbn Haldun var. İbn Battûta'nın seyahatnamesi de aslında başlı başına sinematik bir medeniyet atlasıdır.

Dolayısıyla mesele kaynak kıtlığı değil.

Bizim problemimiz destansızlık değil; elimizdeki destanları, tarihleri, menkıbeleri ve insan hikâyelerini çağımızın sanat diliyle yeniden anlatamamak. Hayret duygumuzu yitirmek.

Destan, savaşın hikâyesinden ibaret değildir

Modern dünyada destan deyince akla çoğu zaman savaşlar, hükümdarlar ve kahramanlıklar geliyor. Oysa büyük destanların asıl gücü savaşta değil, insanı anlatmasındadır.

İlyada yalnızca Troya Savaşı’nı anlatmaz; öfkeyi, şerefi, dostluğu, kaderi ve ölüm karşısındaki insanın çaresizliğini anlatır. Odysseia yalnızca bir adamın eve dönüş hikâyesi değildir; aidiyeti, sadakati, özlemi, sınanmayı ve insanın kendisine dönüşünü anlatır.

Bizim ruh ve mana köklerimize baktığımızda da benzer bir zenginlik görürüz.

Dede Korkut’un dünyasında savaş kadar aile, kahramanlık kadar sadakat, ölüm kadar hayat, güç kadar bilgelik vardır. Manas, yüzyıllar boyunca sözlü olarak taşınan büyük bir hafıza ve kahramanlık destanıdır. Firdevsi’nin Şehnâmesi, bir milletin geçmişini yalnızca tarih olarak değil, kahramanlar ve semboller üzerinden yeniden hayal etmesinin eşsiz örneklerinden biridir. Battalnâme ve Danişmendnâme ise tarihî şahsiyetleri zaman içinde menkıbevî kahramanlara dönüştüren Anadolu anlatı geleneğinin güçlü halkalarıdır.

Bunların hiçbiri yalnızca “tarih kitabı” değildir. Belki de asıl kıymetleri buradadır: Bir toplumun kimi kahramanlaştırdığını, hangi erdemleri yücelttiğini ve kendisini nasıl hayal ettiğini gösterirler.

Yunus Emre’de fethedilecek topraklardan çok insanın kendi iç dünyasına yöneliş vardır. Mevlânâ’da yolculuk yalnızca coğrafi değildir; insanın kendisinden kendisine yaptığı bir hakikat yolculuğudur. Selahaddin Eyyûbî anlatısında kahramanlık yalnızca savaş kazanmakla değil, güç eline geçtiğinde adalet ve merhameti koruyabilmekle anlam kazanır.

İşte burada bizim kahramanlık tasavvurumuzun önemli bir farkı ortaya çıkar:

Kahraman, yalnızca düşmanını yenen kişi değildir; kendisini aşabilen, zulme karşı durabilen, sorumluluk üstlenen ve başkaları için fedakârlık yapabilen kişidir.

Belki de çağdaş sinemamızın henüz yeterince keşfetmediği asıl hazine budur.

Osman Gazi’nin rüyası neden hâlâ anlatılabilir?

Osmanlı kuruluş anlatısındaki Osman Gazi’nin rüyasını düşünelim. Tarihsel olarak ne ölçüde doğrulanabilir olduğu ayrı bir meseledir. Sinema açısından asıl önemli olan da belki bu değildir.

Bir ağacın küçük bir kökten çıkıp dallarını dünyaya yayması… Bir devletin geleceğine dair sembolik bir vizyon… Bir insanın gördüğü rüyanın yüzyıllar sonra bir toplumun kuruluş hafızasının parçasına dönüşmesi…

Bundan daha güçlü bir sinema imgesi bulmak kolay değildir.

Tarihçi, “Bu olay gerçekten nasıl gerçekleşti?” diye sorar.

Sanatçı ise bazen başka bir soru sorar:

“Bir toplum neden bu hikâyeyi yeniden anlatmaya ihtiyaç duydu?”

İşte medeniyet hafızası tam burada başlar.

Aşıkpaşazade’nin Tevârîh-i Âl-i Osman’ı ve Neşrî’nin Cihannümâ’sı da yalnızca geçmişte yaşanan olayların kaydı olarak değil, Osmanlıların kendi geçmişlerini nasıl anlamlandırdıklarını gösteren metinler olarak okunabilir.

Tarih yalnızca geçmiş değildir

Belki de tarihimize bakarken yaptığımız en büyük hata, tarihi yalnızca geçmişte kalmış olayların toplamı gibi görmemiz.

Oysa tarih aynı zamanda bir hafıza biçimidir.

Toplumlar geçmişlerini hatırlarken aslında kendilerini de yeniden tarif ederler: Kimi kahramanlaştırırlar? Neyi ibret olarak görürler? Hangi davranışı erdem sayarlar? Hangi fedakârlığı gelecek nesillere örnek gösterirler?

İşte tarih ile medeniyet arasındaki bağ burada kurulur.

İbn Haldun’un önemi de yalnızca “asabiyet” kavramını ortaya koymasında değildir. Asıl çarpıcı taraf, toplumların nasıl güç kazandığını, iktidarın nasıl kurulduğunu ve zaman içinde nasıl çözülmeye başladığını anlamaya çalışmasıdır.

Bir senarist için bundan daha güçlü bir dramatik kurgu düşünülebilir mi?

Bir devlet yükseliyor. İnsanları bir araya getiren ortak bir ruh var. Güç büyüyor. Refah artıyor. İlkeler gevşiyor. Dayanışma zayıflıyor. İktidar kendi ağırlığı altında çözülmeye başlıyor.

Bu, yalnızca tarih değildir.

Bu, insan doğasına dair bir dramadır.

Taberî’den İbnü’l-Esîr’e uzanan tarih geleneği de bize aynı geniş perspektifi sunar. Kâinatın yaratılışından peygamberler tarihine, İslam’ın doğuşundan kendi çağlarına kadar uzanan büyük tarih atlaslarında yalnızca hükümdarlar ve savaşlar değil; insanların inançları, mücadeleleri, ihtirasları, hataları ve yıkımları vardır.

Büyük anlatı tam da bu soruların başladığı yerde doğar.

Peki neden bunları sinemada göremiyoruz?

İşte asıl mesele burada.

Biz geçmişimizi çoğu zaman iki uç arasında sıkıştırıyoruz: Ya onu kuru bir tarih bilgisine dönüştürüyoruz ya da nostaljik bir dekor olarak kullanıyoruz.

Oysa büyük sanat bu ikisinin arasında doğuyor.

Bir tarihî şahsiyeti kostüm ve dekor içinde göstermek başka şeydir; onun iç çatışmasını, korkusunu, zaafını, inancını, sorumluluğunu ve insanlığını anlatmak başka.

Dünyanın büyük sinema gelenekleri geçmişlerini bu nedenle tekrar tekrar üretiyor. Çünkü geçmiş, bitmiş bir hikâye olarak görülmüyor. Her kuşak geçmişten kendisine yeni bir soru soruyor.

Bizim de buna ihtiyacımız var.

Osman Gazi’yi anlatacaksak yalnızca “devlet nasıl kuruldu?” diye sormamalıyız; bir insanın omuzlarına tarih yüklenince ne olur?

Selahaddin’i anlatacaksak yalnızca savaşları göstermemeliyiz; gücün en zirvesinde insanı insan yapan nedir?

İbn Haldun’u anlatacaksak yalnızca asabiyeti açıklamamalıyız; iktidar neden insanı ve toplumu değiştirir?

Dede Korkut’u anlatacaksak yalnızca savaşları göstermemeliyiz; bir toplum aileyi, sadakati, onuru ve ölümü nasıl anlamlandırıyordu? 

İşte o zaman tarih, televizyon dekoru olmaktan çıkar. 

İnsanın hikâyesine dönüşür. 

Belki de bizim Homeros’a değil, yeni anlatıcılara ihtiyacımız var

Christopher Nolan’ın Homeros’a dönmesi bu yüzden bir kıskançlık meselesi değil.

Bir hatırlatma.

Üç bin yıl önce anlatılmış bir hikâye bugün hâlâ insanlara dokunabiliyorsa, mesele o hikâyenin eski olmaması değildir. 

Halil İnalcık gibi büyük tarihçilerin çalışmaları ise Osmanlı’yı ve Türk-İslam tarihini romantik bir geçmiş tasavvurundan çıkarıp, dünya tarihinin büyük dönüşümleri içinde anlamamıza imkân verdi.

Biz tarih anlatmadık değil. 

 Ama layıkıyla dünya sinemasına bu hikayeleri anlatamadık. 

Mesele, insanın bazı sorularının hiç eskimemesidir.

Bizim de yeniden sorulmayı bekleyen hikâyelerimiz var.

Dede Korkut’un hikâyeleri. Manas’ın dünyası. Osman Gazi’nin kuruluş rüyası. Selahaddin’in adalet imtihanı. Yunus’un gönül yolculuğu. Mevlânâ’nın dönüşümü. İbn Haldun’un iktidar ve toplum üzerine düşünceleri.

Ve Endülüs’ün hikâyesi bile başlı başına bir medeniyet destanıdır: İbn Haldun’dan İbn Rüşd’e, Muhyiddin İbnü’l-Arabî’den İbn Sînâ’ya, Zehrâvî’den Kurtubî’ye uzanan bu muazzam birikim; felsefeden tıbba, tasavvuftan bilime kadar bir medeniyetin insanlığa neler sunabileceğini gösteren dev bir hafıza hazinesidir.

Bunların her biri yalnızca geçmişte olmuş şeyler değildir. Her biri bugünün insanına başka başka sorular sorabilecek anlatılardır.

Asıl mesele kendi hafızamızdaki büyük insan hikâyelerini yeniden keşfetmek ve onları çağımızın diliyle anlatabilmek. Sanatla, edebiyatla anlatabilmek.

Çünkü medeniyetler yalnızca taş binalarla, saraylarla ve devletlerle yaşamaz.

Medeniyetler, insanlara anlattıkları hikâyelerle yaşar.

Bizim hikâyelerimiz ise hâlâ orada.

Sadece beyazperdeye çıkmayı beklemiyorlar.

Onları yeniden görecek bir göz, yeniden anlatacak bir dil ve yeniden hayal edecek yeryüzü mirasçılarını bekliyorlar.

https://www.buzzsprout.com/1745031/episodes/19628081